STICHTING PRENTBRIEFKAARTEN ARCHIEF MOKUM EN MEDIENE

   

De Joodse middenstand in Assen, een verkenning in prentbriefkaarten


                                                                                                           <<<    HOME  >>>  <<<  INFO  >>>  <<<  ARCHIEF  >>>  <<<  THEMA  >>>  <<< LINKS  >>>  <<<  CONTACT  >>>


                                 

  

 
 

De Joodse middenstand in Assen, een verkenning in prentbriefkaarten

 

Inleiding

Over de rijke geschiedenis van het Jodendom in Amsterdam (mokum, afgeleid van het Hebreeuwse woord voor “plaats”) is al veel geschreven.

Minder bekend is er over de vele honderden grote en kleine Joodse gemeenschappen die buiten Amsterdam verspreid over ons land tot de Tweede Wereldoorlog hebben bestaan en die door diezelfde oorlog grotendeels zijn weggevaagd.

Veelal worden deze gemeenschappen buiten Amsterdam aangeduid met het van het Hebreeuws afgeleide woord “Mediene” wat waarschijnlijk het best met “gewest” kan worden vertaald.

De Stichting Prentbriefkaartenarchief Mokum en Mediene heeft tot doel een stuk van de recente Joodse geschiedenis (letterlijk) in beeld te krijgen en te bewaren. Dit doet zij door het bijeenbrengen van relevant fotomateriaal, met nadruk op prentbriefkaarten vervaardigd en uitgegeven aan het begin van de 20ste eeuw. Bij het verzamelen van prentbriefkaarten uit de Mediene blijkt dat het aantal prentbriefkaarten dat men als “Joods” zou kunnen aanduiden niet heel groot is. Synagogen op prentbriefkaart zijn op enkele uitzonderingen na zeer zeldzaam of bestaan vaak zelfs niet. Voor prentbriefkaarten met Joodse middenstand geldt dit in iets mindere mate, maar ook op dit gebied is het lastig goed materiaal te vinden [1]. Een van de gunstige uitzonderingen vormt Assen omdat de Joodse firma’s in deze plaats vaak op oude prentbriefkaarten zijn vastgelegd. Het digitale Drents Archief [2] geeft bovendien waardevolle informatie om zulke kaarten op te sporen, evenals het boek van Hulst en Luning over de Joden in Assen, waarin ook enkele interessante prentbriefkaarten zijn opgenomen [3]. Met behulp o.a. van dit materiaal wordt in dit artikel een indruk gegeven van de vooroorlogse Joodse middenstand en zijn rol in de Asser gemeenschap.

Het beeldmateriaal van de Joodse middenstand in Assen zal na een beknopte geschiedenis van de Joden in Assen wat betreft demografische ontwikkeling en beroepenstructuur getoond worden aan de hand van een virtuele wandeling door het centrum van Assen, een wandeling die u als lezer zelf zou kunnen overdoen om alles ook zelf te beleven. Tot slot volgt een korte evaluatie van de bevindingen.


Demografische ontwikkeling van de Joden in Assen [4]

Tot het begin van de 19de eeuw hebben maar weinig Joden in Assen gewoond. Grotere Joodse gemeenschappen in Drenthe waren in die tijd te vinden in Coevorden, Hoogeveen en vooral Meppel dat tot het einde van de 19de eeuw de grootste Joodse gemeenschap van Drenthe had. Vanaf het begin van de 20ste eeuw werd deze rol door Assen overgenomen (zie tabel 1). Joods Assen bleef doorgroeien terwijl in de andere Drentse steden, evenals op het platteland, het Joodse inwonertal juist afnam. De groei van de Joodse bevolking van Assen hing samen met de explosieve groei van de stad in de 19de eeuw. Waarschijnlijk door zijn aantrekkelijke centrale positie in de regio als centrum voor (vee)handel en transport kreeg Assen in 1809 van Lodewijk Napoleon stadsrechten. Er woonden toen nog geen 1000 mensen tegen 67000 nu. In 1814 werd Assen de hoofdstad van de provincie Drenthe en vanaf de jaren 40 van de 19de eeuw werd Assen aangewezen als garnizoensstad waardoor nog meer bronnen van inkomsten ontstonden.

 


De mogelijkheden die Assen als groeiende stad bood trok ook nieuwe Joodse gezinnen aan. Dit maakte het noodzakelijk dat in 1901 aan de Groningerstraat op de plaats van de oude synagoge een nieuwe werd gebouwd (zie afbeelding 1).

Na de groei tot in de jaren 20 van de vorige eeuw stagneerde de toename van het aantal Joden in Assen. Hieraan ten grondslag ligt behalve een afname van het geboorteoverschot - een tendens die ook onder niet-Joden zichtbaar was - de trek van de regio naar de grote steden vooral die in het westen van ons land. Het aantal Joden bleef tot de Tweede Wereldoorlog steken op 500-600 zielen en bedroeg na de jaren 20 nooit meer dan 3% van de Asser bevolking, tegen 6% rond 1880 [5].


Afb. 1  De synagoge aan de Groningerstraat ingewijd in 1901 (rechts), kaart in 1902 verzonden naar Paramaribo, uitg. N.J. Boon, Amsterdam


Beroepen van de Asser Joden

De Joden bleven ondanks de gelijkberechtiging vanaf de Napoleontische tijd waarbij in principe alle beroepen voor hen openstonden vooral hun heil zoeken in de handel en de vrije beroepen. De Joodse beroepenstructuur kan men zonder twijfel weinig divers noemen. Zo hield rond 1930 45% van de werkende Joodse Nederlanders zich bezig met de handel tegen 12,5% van de gehele beroepsbevolking in Nederland – de situatie in Assen was in overeenstemming met deze landelijke tendens. Bovendien wisselden Joden vaak gemakkelijk van beroep of oefenden sommigen meer dan één beroep uit.

Volgens het bevolkingsregister waren de drie veruit meest favoriete beroepen onder de Asser Joden:

1.         Koopman (soms in combinatie met winkelier of veehandelaar)
2.         Slager (traditioneel beroep onder Joden vanwege de behoefte aan koosjer vlees)
3.         Winkelier, waarbij het beroep van manufacturier er uit sprong.

Na 1890 groeide de diversiteit van het aantal beroepen, al moet gezegd worden dat in het bevolkingsregister (en vanaf 1920 in het handelsregister van de Kamer van Koophandel) steeds nauwkeuriger werd bijgehouden welk beroep werd uitgeoefend.

Hierboven was al aangegeven dat de verkenning van Joods Assen zou worden gedaan via een korte virtuele wandeling door de huidige binnenstad van Assen (zie afbeelding 2).

Afb. 2  Plattegrond van het centrum van Assen (bron: VVV-Assen)

Deze wandeling begint in de Rolderstraat (bovenaan het kaartje), na een kort uitstapje naar de voormalige synagoge in de Groningerstraat (rechts boven de M), lopen we verder door Nieuwe Huizen en nemen de Gedempte Singel naar het westen tot aan het Koopmansplein. We slaan de Kruisstraat in tot aan de Marktstraat, lopen deze in westelijke en daarna terug in oostelijke richting en via Brink en Stationsstraat komen we ten slotte uit bij het treinstation.

Was u gekomen met de trein, dan kunt u op de Rolderstraat komen via de Oranjestraat en de Javastraat waar ook tamelijk veel Joden gewoond hebben. Deze straten worden verder buiten beschouwing gelaten omdat Joden hun winkels normaal gesproken niet hier hadden.


De Rolderstraat

We beginnen onze wandeling in de belangrijkste “Joodse” straat van Assen: de Rolderstraat [6]. In deze straat was ooit 25% van de Joodse ondernemers gevestigd, vaak met hun gezinnen. Het verhaal gaat dat een jongen die zijn parasha (stuk uit de vijf boeken van Mozes, de Tora) leerde voor zijn bar mitswa (kerkelijke meerderjarigheid, bij jongens met hun 13de verjaardag) zo luid oefende op het dak van het ouderlijk huis aan de Rolderstraat dat de hele straat zijn parasha al kende voordat hij uiteindelijk zijn bar mitswa deed [7]!

Om een indruk te geven van de Joodse handel in de Rolderstraat volgt hieronder een lijst met namen van Joodse ondernemers met hun activiteiten die gedurende korte of langere tijd actief waren in de Rolderstraat [8].


A. Behr   Fietsenfabriek en handel
Izak en Maurits Behr Porselein en glas
Maurits Behr    Galanterieën (snuisterijen)
Noach ten Brink Vis, fruit, groenten, aardappelen en leesbibliotheek
L. van Dam Slagerij
Izak Denneboom Manufacturenhandel
M. Ph. Elshof Rund- en kalfslagerij
Maurits Israels Brood en banket
Mozes de Jong(h) De Friesche Bazar, galanterieën (ook Kruisstraat)
Manus de Jong Metalen, zakken, vellen, golfplaten, buizen
Gebr. De Jong Zakken en metaalhande
S.G. Levie Lompenhandel en handel in manufacturen
Van Adelsbergen, Lezer en Cie.   Darmen en slachtproductenfabriek  
M.C. Lezer en zonen Huiden- en lompenhandel  
Jacob Magnus Veehandel
Aron Mosis (Nijveen)  Manufacturen
N. Nathans Mzn. Huiden- en wolhandel 
Jacob Nijstadt Slagerij
Aron Nijveen en Co. Manufacturen
Levi Mosis (Nijveen) Schilder
Simon Nijveen Fruit, chocola en leenbibliotheek 
Eduard Potsdammer Hoeden en petten
Aron en Levie Leip (Vos) Antiquiteiten, porselein, tin 
Salomon Wolf  Manufacturen en confectie
S. Wolf en Ten Bosch   Handel in aardappelen en granen 
Erich Bundheim Leerhandel


Afbeelding 3 geeft een kiekje in de Rolderstraat in de richting van de Oudestraat die in het verlengde ligt van de Rolderstraat in westelijke richting. Achter de rijwielhandel van A. Hakkert (geen Jood) en links van de fietser was de antiekzaak van Aron Leip (zich later Vos noemende). Volgens het Drents_Archief stond tussen beide winkels nog de onderneming van veehandelaar Josef Magnus. Waarschijnlijk was deze ten tijde van het maken van de foto niet meer actief als veehandelaar, want volgens de Kamer van Koophandel was diens onderneming in 1932 al opgeheven. Net achter de winkel van Aron Vos woonde de familie David Magnus die met zijn zoon Jacob een paardenslagerij runde. Tegen de pui staat nog een slagersfiets met korf. Rechts staat de auto van dokter Groenewegen. Het kenteken D(renthe) 700 is op de originele kaart goed leesbaar. De kaart is verzonden in 1942, het jaar waarin het grootste deel van de familie Magnus samen met de echtgenote van Aron Vos (ook een Magnus) werden vermoord in Auschwitz. Overigens heeft niemand van de familie Magnus uit Assen de oorlog overleefd.

De Rolderstraat is in de loop van de jaren flink op de schop geweest waardoor weinig meer te herkennen is van de vroegere situatie. De foto van afbeelding 4 is genomen vanaf ongeveer dezelfde positie als de prentbriefkaart van afbeelding 3. Er wordt nog steeds gebouwd, zie de bouwkraan rechts op de foto. Een wirwar van oude, soms vervallen huizen en nieuwbouw met gapende gaten daartussen geeft een weinig harmonisch geheel, een patroon dat ook elders in Assen opvalt.  

Afb. 3  Rolderstraat ca. 1936-1938, uitg. J.F. Le Roux 

Afb. 4  Rolderstraat anno 2011 (foto L.S.)

Lopen we in de richting van de Oudestraat dan passeren we op het eind van de Rolderstraat op nummer 5 een van de weinig overgebleven panden waar vroeger Salomon Wolf moet hebben gewoond, zie afbeelding 5. In het boek van Hulst en Luning valt te lezen dat deze zich op 27 augustus 1942 als eerste meldde voor vertrek naar kamp Westerbork, daarmee gehoor gevend aan de oproep van de Zentrallstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam. Twee maanden later werd hij vermoord in Auschwitz. Zijn vrouw Rebecca en 14-jarige dochter Aaltje waren er twee dagen eerder al vergast.

Afb. 5  Pand waarin Salomon Wolf waarschijnlijk zijn manufacturenhandel dreef (foto L.S.)

De Groningerstraat en de synagoge

We staan nu op de kruising met rechts de Groningerstraat, links Nieuwe Huizen en voor ons het begin van de Oudestraat voorheen de Oude Groningerstraat. Deze vormde samen met de huidige Groningerstraat de verbindingsweg tussen de stad Groningen en het zuiden van het land tot de ingebruikname van de A28. Het is ongetwijfeld nu een stuk rustiger dan toentertijd. Lopen we de Groningerstraat een eindje in dan treffen we niet veel later aan de rechterzijde het mooi gerenoveerde gebouw van de Gereformeerde Gemeente Assen aan, de Bethelkerk. Onmiddellijk herkennen we het gebouw van afbeelding 1. Voor de Tweede Wereldoorlog was dit het Joods-religieuze centrum van Assen en omgeving en als synagoge in gebruik. Op de gevelsteen staat een citaat uit 1 Koningen 8:33: “(…) zij belijden Uw naam, zij bidden en smeken tot U in dit huis”, met het stichtingsjaartal 5661 van de Joodse jaartelling, dit is 1901 van de gewone jaartelling [9]. De puntjes boven de Hebreeuwse letters vormen samen een chronogram. Telt men de getalswaarde van de bijbehorende letters op (elke aangeduide letter heeft een eigen getalswaarde) dan komen we op 661. Omdat het eerste cijfer 5 vaak wordt weggelaten, moeten we hiervoor ook het stichtingsjaar 5661 lezen. Het Hebreeuwse chronogram is een gebruik dat vaker op Joodse gevelstenen en grafstenen is terug te vinden.

Na de Tweede Wereldoorlog waren slechts 25 van de oorspronkelijk 550 Joodse Assenaren over, waardoor de instandhouding van de synagoge niet mogelijk was. Na veel strubbelingen om een nieuwe passende bestemming aan het gebouw te geven kwam het uiteindelijk in handen van de Christelijk Gereformeerde Kerk Art. 31 waarmee de toekomst van het pand geborgd is en herkenbaar blijft als (voormalig) Joods erfgoed.

Afb. 6  Gevelsteen Bethelkerk Groningerstraat, de puntjes boven de letters vormen samen het getal (5)661 (foto L.S.)


 Afb. 7  Groningerstraat met voormalige synagoge anno 2011 (foto L.S.)

Lopen we nu terug naar de kruising dan zien we op de hoek van de Groningerstraat met de Rolderstraat het pand waarin zich vroeger de kruidenierswinkel van Levie van Leer, voorheen de winkel van Upmeijer bevond, zie afbeeldingen 8 en 9. De kaart is niet verstuurd en bevat geen aanwijzing om exacte datering mogelijk te maken. Gezien de hoogte van de Nauta-reeks (boven 5000) en afgaande op informatie van het Drents Archief zal de kaart gemaakt zijn tussen 1907 en 1910. Het plaatje zelf zal dan nog wat ouder zijn.

Afb. 8  Rolderstraat met links de winkel van Levie van Leer ca. 1907-1910, uitg. Nauta Velzen

 

Afb. 9  Rolderstraat anno 2011 (foto L.S.)

Op het eerste gezicht lijkt het straatbeeld nog goed herkenbaar, maar zoals gezegd is dit verderop in de straat heel anders. In het pand links zit nu het broodjeshuis van Mennega (anno 1856 volgens het opschrift van de gevelsteen, maar dan niet op deze plek!)

Kruidenier Van Leer is ook te zien op een andere prentbriefkaart uitgegeven door Warenhuis Postma, zie onderstaande kaart rechts (afbeelding 10). Aan de linkerkant staat het pand van Postma (geen Jood) zelf afgebeeld.

Afb. 10  Groningerstraat hoek Rolderstraat 1911, uitg. Postma’s Goedkoope Bazar, Assen

Tegenwoordig is hierin schoenenwinkel Scapino gevestigd waarvan de reclame de fraaie voorgevel “siert” (afbeelding 11). Op een steenworp afstand staat aan het begin van de Oudestraat het monument van Sam Drukker ter nagedachtenis aan de weggevoerde Joden (afbeelding 12).

Afb. 11  Het pand van Postma, vergelijk de prentbriefkaart van afb. 10 links (foto: L.S.)

Afb. 12  Monument van Sam Drukker ter nagedachtenis aan de weggevoerde Joden (bron: Wikipedia, lic. Creative Commons)                            

Nieuwe Huizen

We keren nu in de richting van Nieuwe Huizen, een brede straat waar ook veel Joodse middenstanders hun handel aan de man of vrouw probeerden te brengen, zie afbeelding 13. De foto is genomen vanaf de kant van de Groningerstraat. Bij de toren rechts op de achtergrond begint de Gedempte Singel. We komen daar straks op terug.

Afb. 13  Nieuwe Huizen ca. 1905, uitg. G.F. Hummelen, Assen

Op de kaart zien we links achter op de foto de manufacturenzaak van M. van Oosten (met de reclame op de zijgevel), later het Elberfelder Modemagazijn van Jozef Magnus. In de deuropening van het pand links voor staat naar aller waarschijnlijkheid de eigenaar van de zaak. Op het uitgangbord is de naam  A. Hiegentlich te ontcijferen. De winkel lijkt een manufacturenzaak, het uithangbord is op dit punt niet duidelijk leesbaar. Later vestigde zich overigens een andere Hiegentlich (Jacob) als meubelmaker aan Nieuwe Huizen.

Op de volgende foto (afbeelding 14) staat Nieuwe Huizen afgebeeld maar nu in de richting van de Groningerstraat. Rechts zien we een van modezaken van de familie Boekbinder, ook in het naoorlogse Assen nog een begrip. Aangezien deze winkel in 1938 werd opgeheven moet de kaart voor die tijd zijn gemaakt, maar omdat de kaart niet is verzonden is moeilijk te bepalen van wanneer de opname dateert. Vergelijken we deze kaart met andere kaarten van Nieuwe Huizen en gaan we af op het type kaart en de vervaardigingswijze dan komen we op ca. 1935. Toen bestond de zaak al meer dan 40 jaar. Hulst en Luning vertellen een anekdote over het overlijden in 1937 van Bertus Boekbinder, een zeer geacht en geliefd lid van de notabelen in de Asser gemeenschap. De rouwstoet naar de Joodse begraafplaats aan de Oude Haarweg, toch een aardig eind van het centrum van Assen, was zo lang dat toen de eerste deelnemers bij de begraafplaats aankwamen de laatste mensen thuis nog moesten vertrekken.

Afb. 14  Nieuwe Huizen met links de winkel van Boekbinder, ca. 1935, uitg. R.U. (Rembrandt Utrecht)

De Gedempte Singel

We zijn nu beland op het eind van Nieuwe Huizen. In het verlengde van deze straat begint de Brinkstraat. Hieronder werpen we vanaf de kruising met de Noordersingel een blik op de Gedempte Singel met rechts het hoekpand met het eerder vermelde torentje. Hier was de manufacturenwinkel van Andries van der Laan gevestigd (afbeelding 15).

Afb. 15  Gedempte Singel vanaf de kant van Nieuwe Huizen en Brinkstraat, verzonden in 1907, uitg. Gez. de Kleijn, Assen

           

Afb. 17  De Gedempte Singel gezien vanaf de Noordersingel anno 2011 (foto L.S.)

Andries van der Laan was een van de welgestelde Assenaren en werd om zijn blijkbaar knappe uiterlijk Mooi Driesie genoemd, wat hem -  zo gaat het verhaal tenminste – geholpen heeft goede zaken te doen. Van der Laan vertrok in 1917 naar Den Haag. Links op de kaart zien we onder de cartoonachtige reclame van Thomsoms puddingpoeder D.G. Levie’s kruidenierswinkel gesierd met de naam “De Graanhalm”. Levie sleet zijn waren blijkbaar ook door met zijn kar (waarop zijn naam is te lezen) de kazernes langs te gaan, zoals te zien is op de fraaie fotokaart, zie afbeelding 17.

Afb. 17  Fotokaart van D.G. Levie (achter zijn kar) met zijn clientèle, 1915, uitg./fotogr.onbek.(bezit Stichting Prentbriefkaartenarchief Mokum en Mediene)

Afbeelding 16 geeft een beeld van de Gedempte Singel vanaf dezelfde locatie anno 2011. Het is marktdag zodat de viskraam het uitzicht gedeeltelijk wegneemt. De fraaie voorgevel van het pand van Mooi Driesie is netjes gerenoveerd en het uiterlijk lijkt behoorlijk intact gebleven. Het pand van D.G. Levie is echter niet meer te herkennen. In het derde (hoge) pand vanaf de rechterhoek was meubelzaak annex verhuisbedrijf “De Walvisch” van Jonas van Oosten gevestigd, op afbeelding 15 is de markante gevel nog niet verrezen.

We lopen nu de Gedempte Singel in en draaien ons om in de richting van Nieuwe Huizen. Op de prentbriefkaart (afbeelding 16) zien we rechts op de zijgevel de reclame van “De Zon”, het damesmodemagazijn van Marcus Engers. Van deze plek  is vandaag de dag niets meer te herkennen, maar aan de overzijde ervan is nu wel een cafetaria blijkbaar vernoemd naar “De Zon”, zie afbeelding 19!

Afb. 18  Gedempte Singel richting Noordersingel, kaart verzonden in 1932, uitg. Hi.Vo. 

 Afb. 19  Cafetaria De Zon anno 2011 (foto L.S.)


Aan de Gedempte Singel waren nog meer Joodse zaken gevestigd, zoals parapluhersteller S. Polak, de manufacturenzaak van Nathan en Efraim Nathans en de modezaak van Eli van Oosten naast “De Walvisch”.

We lopen de Gedempte Singel verder af en komen bij de kruising waar vroeger de Varkensmarkt was en nu het Koopmansplein begint. Het is het moderne winkelhart van Assen, deels overdekt met de bekende landelijke winkelketens waarvan iedereen de namen wel kent. Op de hoek van de Varkensmarkt en de Gedempte Singel stond de schoenenzaak van M.J. Gans (afbeelding 20). Gans, die als een van de weinigen de Shoa overleefde, keerde terug om zijn schoenenzaak op dezelfde locatie voort te zetten. Begin jaren zestig bestond de winkel nog, zie afbeelding 21.  Het pand is anno 2011 deels onttrokken aan het zicht door de nieuwbouw aan het Koopmansplein, zie afbeelding 22. In het pand dat in de naoorlogse “Gans-periode” al totaal gerenoveerd was  is nu een telecomzaak gevestigd (vergelijk afbeeldingen 21 en 22).

Afb. 20  Gedempte Singel. Op de hoek met de Varkensmarkt de schoenenzaak van M.J. Gans. Kaart verzonden in 1922, uitg. Hiernink’s Bazar, Assen


 

Afb. 21  Gedempte Singel met links de schoenenzaak van Gans, kaart uit 1960 uitg. Jospé


Afb.22  Gedempte Singel vanaf het Koopmansplein anno 2011 (foto L.S.)

De Kruisstraat

Vervolgen we nu onze tocht door de Kruisstraat in de richting van de Marktstraat. In de Kruisstraat stond tot 1939 het warenhuis “De Friesche Bazar” van Mozes de Jong, zie afbeelding 23. Hij is ook de uitgever van deze kaart.



Afb. 23  Kruisstraat vanaf de Varkensmarkt in de richting van de Marktstraat, ca. 1934, uitg. M. de Jong, Friesche Bazar, Assen

 

Afb. 24  Kruisstraat aan de zijde van het Koopmansplein anno 2011 (foto L.S.)

Deze locatie is grondig verbouwd, van de overige oorspronkelijke panden in de Kruisstraat is ook niet veel meer terug te vinden. Rechts zijn nog volop bouwwerkzaamheden aan de gang (afbeelding 24).

De (kleine) Marktstraat

Lopen we door de Kruisstraat dan komen we aan bij de Marktstraat. Kijken we links de Marktstraat in dan kunnen we de huidige situatie (afbeelding 25) vergelijken met die rond 1914 toen afbeelding 26 gemaakt werd. De slagerij van Marcus van der Laan was het linkerpand van de twee midden op de foto. Links de entree naar de Kleine Marktstraat, waar op het eind in de Singelstraat een andere slagerij gevestigd was, namelijk die van Israel Hiegentlich. Rechts begint de Brink. Het monumentale pand rechts heeft plaats moeten maken voor nieuwbouw.

Afb. 25  Marktstraat met links de entree naar de Kruisstraat en rechts op de achtergrond de Brink anno 2011 (foto L S.)  

 

Afb. 26  Marktstraat met achter de fiets de slagerij van Marcus van der Laan, ca. 1914, uitg. S. Ossel, Drentsche Bazar, Assen

Lopen we rechts de Marktstraat in dan passeren we links de plek waar ooit modehuis A.A. Stern gevestigd was (ook gevestigd aan Nieuwe Huizen), maar daar is nu niets meer van te zien door nieuwbouw en grondige renovatie. Op het eind komen we uit bij de Kerkstraat en de Markt. Als we ons omdraaien kijken we weer de Marktstraat in, zie afbeelding 27.

Afb. 27  Marktstraat in de richting van de Kruisstraat (foto L.S.)

De volgende prentbriefkaart (afbeelding 28) geeft een beeld van deze plek aan het begin van de 20ste eeuw.

Afb. 28  Marktstraat met links “De Gunst”, kaart verzonden in 1914, uitg. G.F. Hummelen, Assen

Het opvallende hoekpand rechts behoorde toe aan de gezusters Kuipers (niet Joods), het was een modemagazijn, ertegenover zat stoffeerderij en meubelmagazijn “De Gunst” van de gebroeders Lezer. In tegenstelling tot het pand van de gezusters Kuipers is van de gebroeders Lezer niets bewaard gebleven. Alles is vervangen door nieuwbouw.


De Stationsstraat

We beëindigen onze wandeling door Assen en gaan door de Brink linksaf in de richting van het station van Assen langs de Stationsstraat. Op de Stationsstraat is nog een pand te zien dat interessant is om een indruk te krijgen van de Joodse horeca in Assen, zie afbeelding 29, genomen vanaf de zijde van het treinstation. Rechts is het hotel te zien dat Jozef Hiegentlich had gevestigd in 1918 die ook in de Stationsdwarsstraat (nu Prins Hendrikstraat) nog een makelaardij had. Blijkbaar vond de maker van de kaart deze nog niet interessant genoeg want er is een zogenaamde fake flyer in gemonteerd, een (dubbeldekker)vliegtuig dat in die tijd nog een bezienswaardigheid was. Op de originele kaart is te zien dat het hotel koosjer moet zijn geweest, zie uitvergroting op afbeelding 30. Het pand bestaat niet meer, alleen het smeedijzeren hekwerk rechts en de ingang tot de Prins Hendrikstraat verraden de locatie van het vroegere hotel, zie afbeelding 31.

Afb. 29  Stationsstraat gezien vanaf het station. Kaart verzonden 1922, uitg. J.H. Schaefer, Amsterdam

Afb. 31  Stationsstraat anno 2011 (foto L.S.)
                                                 

Afb. 30  Uithangbord vergroot. Het woord “koosjer” (כשר  in Hebreeuws) voor RESTAURANT

Terugblik en resumé

Bij de beschrijving van het Joodse leven in Assen heb ik niet gestreefd naar volledigheid. Slechts een deel van de Joodse middenstand is aan bod gekomen en wel dat deel waarvan ik een aantal prentbriefkaarten kon vinden waarop hun winkels en bedrijven min of meer zichtbaar zijn in het straatbeeld. Een korte rondgang door de binnenstad van Assen leert ons dat er in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog een kleine maar vitale Joodse bevolking en middenstand bestond die weliswaar door de trek naar het westen van het land wat tanende was maar zeer prominent en goed geïntegreerd was in de Asser gemeenschap. In de dertiger jaren werd deze gemeenschap nog aangevuld met Joodse vluchtelingen uit Duitsland die vaak ook een eigen bedrijfje begonnen. Die goede  maatschappelijke integratie heeft niet voorkomen dat, net zoals in vele andere steden in ons land, de Joodse bevolking van Assen hard getroffen is. Slechts ongeveer 5% van de Joden zouden de oorlog overleven, in de onderduik, gevlucht of in de kampen. Dat zo weinigen het overleefd hebben kan mede gelegen hebben aan het feit dat de Joden in Assen door de nabijheid van kamp Westerbork tot de eersten behoorden die het kamp zouden bevolken en daardoor waarschijnlijk ook het eerst op transport gingen waarmee de kans op overleving sterk daalde.

Opvallend is dat relatief weinig monumenten aan de Joodse aanwezigheid herinneren. Behalve op de Joodse begraafplaats aan de zuidkant van Assen, in de Oranjestraat (ook een straat waar relatief veel Joden woonden) en op de hoek van de Oudestraat en Groningerstraat (zie afbeelding 12, monument van Sam Drukker) staan monumenten ter nagedachtenis aan de Joodse oorlogsslachtoffers. Geen bordjes, struikelstenen [10] of andere tekenen die van Joodse aanwezigheid getuigen heb ik aangetroffen. En dat vind ik jammer voor een stad die zoveel te danken heeft aan de economische bedrijvigheid van dit kleine maar nijvere volk.

Opvallend is ook dat de stad Assen dat de oorlog tamelijk ongeschonden heeft doorstaan niet ontkomen is aan de afbraakwoede van de jaren vlak na de Tweede Wereldoorlog toen men vond dat “alles anders” moest en de geest van de tijd dicteerde dat we vooruit moesten kijken en niet meer achterom. Veel van deze afgebroken panden, zoals in de Rolderstraat, werden ooit bewoond door Joden die niet meer terugkeerden uit de oorlog. De panden werden waarschijnlijk ook verwaarloosd en dat maakte de kans er niet groter op om aan de slopershamer te ontkomen. Het voelt dan ook of vele van deze weggevoerde Joden totaal van de aardbodem zijn verdwenen.

Assen is een gezellige en gemoedelijke stad en er wordt druk gebouwd om de provinciestad wat meer allure te geven. De authentieke, nostalgische sfeer die ik op verschillende oude prentbriefkaarten aantref is echter evenals het merendeel van de Joodse bevolking voorgoed verdwenen. 

 

Dankwoord

Bert Geitenbeek en Kees Venema van de Asser Historische Vereniging wil ik hartelijk danken voor de verstrekte informatie en het wegwijs maken in “hun” stad Assen.


Voetnoten (klik op 'back' of 'vorige' om terug te gaan naar oorspronkelijke plaats in tekst
)

[1] Van oorsprong grote Joodse firma’s zoals Bijenkorf, HEMA, Bonneterie en Gerzon zijn buiten beschouwing gelaten

[2] www.drentsarchief.nl

[3] De Joodse gemeente Assen, Geschiedenis van een behoorlijke kille, 1740-1976, F.J. Hulst en H.K. Luning, Asser Historische Reeks III, Vanderveen, Assen, 1991

[4] Voor dit en het volgende hoofdstuk is vooral het boek van Hulst en Luning als bron gebruikt

[5] Encyclopedie van Drenthe, M.A.W. Gerding, Koninklijke Van Gorcum, 2003

[6] Zelfs in deze straat maakten Joden volgens Hulst en Luning nooit meer dan 20% van de bewoners uit

[7] In: Memorboek, M.H. Gans, Bosch & Keuning n.v., Baarn, 1991, blz. 477

[8] Op basis van bijlage III in: De Joodse gemeente Assen, F.J. Hulst en H.K. Luning

[9] Vertaling: Hebreeuws op Straat, uitg. Vereniging tot Bevordering van Kennis van Hebreeuws

[10] In 2010-2011 hebben enkele Assenaren het lovenswaardige initiatief genomen om een Stichting op te richten met als doel struikelstenen (Stolpersteine, naar een idee van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig) aan te brengen bij alle huizen van slachtoffers van de Naziterreur in Assen, waaronder de Joodse inwoners.

 

 

 

 

 

 

 


 
 
 

EMAIL US:

ListServe